Geletterdheid in een sociale media cultuur (doctoraatsverhandeling)

25 nov 2014 /

Op 18 november 2014 verdedigde Joachim Vlieghe met succes zijn doctoraatsverhandeling aan de Universiteit Gent. De verhandeling draagt de naam ‘Geletterdheid in een sociale media cultuur. Een etnografische studie van literaire communicatie praktijken’. Geletterdheid wordt vaak beschouwd als een essentieel onderdeel van onderwijs. Het moet mensen in staat stellen om ten volle en op gelijke wijze deel te kunnen nemen aan het economische, sociale en culturele leven. Maar wat betekent het precies om “geletterd te zijn”?

Onderzoekers, beleidsmakers en leraren zijn vaak geneigd om die vraag te beantwoorden door te verwijzen naar geletterdheid als een vast en universele verzameling van vaardigheden, kennis en attitudes. Die omschrijving biedt handvatten voor het samenstellen van testen, standaarden en lesmaterialen. Desondanks hebben heel wat wetenschappers reeds uitvoerig aangetoond dat dat geletterdheid niet onveranderlijk of universeel is. Integendeel, geletterdheid komt altijd tot stand en krijgt betekenis in een specifieke sociale en culturele context. Deze vaststellingen stellen de dominante standaardisering benadering van geletterdheid binnen het onderwijs in vraag.

In zijn doctoraatsverhandeling bestudeert Joachim Vlieghe hoe de ontwikkeling en het gebruik van sociale media nieuwe benaderingen en toepassingen van geletterdheid tot stand brengen. Bovendien onderzoekt hij ook hoe dit bijdraagt tot de vernieuwing van culturele instituties (zoals scholen, bibliotheken, enzovoort). Bij het opzetten van zijn onderzoek zocht hij aansluiting bij de etnografische en sociolinguïstische traditie binnen het onderzoeksveld van de geletterdheidsstudies. De verhandeling omvat dan ook een uitgebreide etnografische verkenning van gebeurtenissen, praktijken en gesprekken binnen sociale media omgevingen die uitdrukking geven aan geletterdheid en geletterdheids-ontwikkeling. De vragen die daarbij centraal staan zijn:

  1. Wat betekent het om “geletterd” te zijn in een sociale media cultuur?
  2. Hoe dragen deze nieuwe benaderingen van “geletterdheid” bij tot het beeld dat mensen hebben ten aanzien van hun eigen identiteit, hun sociale positie, hun mogelijkheden om deel te nemen aan cultuur en de verdeling van macht ten aanzien van culturele instituties?

Het veld van de sociale media beslaat een bijzonder uitgebreid gamma aan platformen en praktijken. Joachim besloot echter om zijn aandacht toe te spitsen op literatuur en literaire communicatie omwille van de sterke historische band tussen literatuur en geletterdheid en het aanhoudende belang van literatuur en tekstuele geletterdheid binnen het formeel onderwijs.

De jonge doctor had niet enkel aandacht voor aandacht voor de handelingen van de participanten, maar ook – en vooral – voor de manier waarop er over die handelingen gesproken wordt. Op deze manier houdt zijn onderzoek rekening met het feit dat veranderingen in onze cultuur en maatschappij ook discursief tot stand komen.  Zoals Ted Striphas vaststelt: “nieuwe technologieën zorgen voor veranderingen, maar in tegenstelling tot wat sommigen ons willen laten geloven doen ze dat niet alleen. Veel van de veranderingen die aan deze nieuwe technologieën worden toegeschreven zijn veeleer het gevolg van hun bijdrage in een context waar veranderingen in de taal reeds op gang waren en voor wrijving zorgden” [noot: vertaald uit het Engels] (2014, para. 31). Het onderzoek start daarom ook bij bij de ontwikkelaars van sociale media platformen om zo te achterhalen bij welke veranderingen zij met het ontwerpen van deze platformen trachten aan te sluiten.

Naast het onderzoek bij ontwikkelaars, bevat het onderzoek van Joachim uiteraard ook verscheidende deelstudies die gericht zijn op de gebruikers van sociale media. Door literaire cultuur als een sociaal systeem te benaderen (zie Luhmann, 2000; Schmidt, 1997) wordt er tevens aandacht geschonken aan de verschillende perspectieven die mensen hanteren terwijl ze handelen en spreken. Die perspectieven zijn verbonden met bepaalde sociale rollen die een reeks handelingsmogelijkheden omvatten. Deze handelingsmogelijkheden worden door empirische literatuurwetenschappers traditioneel als volgt gedefinieerd: “productie”, “bemiddeling”, “receptie” en “nabewerking”. De aandacht voor de verschillende perspectieven wordt weerspiegeld in de structuur en opzet van het onderzoek: elke deelstudie richt zich uitgebreid op één specifiek perspectief.

De volledige verhandeling (in het Engels!) kan hier gedownload worden.

Bezoek ook de website (eveneens in het Engels) die Joachim oprichtte om zijn onderzoek in de kijker te stellen: http://joachimvlieghe.wix.com/socialmedialiteracy