Sociale en digitale uitsluiting: wie, en waarom?

In een tweede rapport van het CUO voor het inclusiewerkpakket komen risicofactoren en risicogroepen voor sociale en digitale uitsluiting aan bod. De centrale vraag in dit deel van het onderzoek was welke bevolkingsgroepen het risico lopen om sociaal en digitaal uitgesloten te worden en om welke redenen. Op basis van literatuur maakten we een overzicht van risicofactoren voor sociale en digitale uitsluiting. Daarnaast behandelden we acht groepen die uit literatuur naar voren kwamen als kwetsbare groepen. Voor deze groepen gingen we na welke vorm hun exclusierisico in de praktijk nu precies aanneemt.

Niet alleen maar socio-demografische en socio-economische factoren

Omdat de bestaande overzichten van risicofactoren die we in literatuur vonden niet op hetzelfde niveau beschreven zijn, stelden we een eigen overzicht van risicofactoren voor exclusie op waarin we de bestaande overzichten samenbrachten. Uiteindelijk werden er acht categorieën van risicofactoren weerhouden, namelijk socio-demografische en socio-economische factoren, handicaps, cognitieve karakteristieken (zoals iemands geletterdheidsniveau, aarzelende houding  tegenover het gebruik van ICT en laag zelfvertrouwen), sociale ondersteuningsmechanismen (de sociale netwerken waartoe iemand behoort), motivatie, levensstijlen (de sociale status en digitale vaardigheden aanwezig in een gezin), overgang tussen levensfasen en geografische isolatie. Het werd duidelijk dat er vandaag de dag nog een sterke focus is op socio-economische & socio-demografische factoren. Toch willen we met ons model van risicofactoren aantonen dat ook andere elementen een rol kunnen spelen.

Naast risicofactoren voor exclusie kwamen ook risicogroepen voor sociale en digitale uitsluiting naar voren uit de literatuur, namelijk ouderen, jongeren en kinderen, armen, ethnische minderheden, personen met een handicap, onzekere en ongemotiveerde mensen en vrouwen. Voor elk van deze risicogroepen gingen we dieper in op de voornaamste risicofactoren alsook de vorm die het exclusierisico aanneemt (sociaal en/of digitaal). Het bleek dat voor de meeste risicogroepen meerdere risicofactoren spelen en dat het exclusierisico dikwijls zowel digitaal als sociaal is. Dit komt overeen met inzichten uit eerder onderzoek, namelijk dat groepen die kwetsbaar zijn voor sociale uitsluiting dikwijls ook kwetsbaar zijn voor digitale uitsluiting.

Complexe puzzel

Op basis van een literatuurstudie konden we enkele conclusies maken. Zo bleek dat het onderscheid tussen risicogroepen, risicofactoren en de exclusie die hieruit volgt niet eenvoudig te maken is. Bovendien zorgt een samenspel van risicofactoren en risicogroepen voor een complexe puzzel die nog niet volledig ontrafeld is.

Ten slotte staken enkele vragen de kop op. De eerste vraag betreft ongemotiveerde mensen, namelijk of het nodig is om mensen die niet gemotiveerd zijn om ICT te gebruiken en misschien zelfs niet geïncludeerd willen zijn toch te overtuigen om dit wel te doen? De tweede vraag betreft risicofactoren en –groepen voor uitsluiting met betrekking tot sociale media. We vonden erg weinig informatie specifiek over risicofactoren of kwetsbare groepen en sociale media. Op dit moment zien we hier twee mogelijke verklaringen voor, namelijk dat de risicofactoren en risicogroepen voor sociale en digitale exclusie dezelfde zijn als voor sociale media of dat er een derde exclusietype bestaat naast digitale en sociale exclusie, namelijk sociale media exclusie. Daarom stellen we ons de vraag of het nuttig of noodzakelijk is om een onderverdeling te maken tussen exclusie van ICT in het algemeen en exclusie van sociale media in het bijzonder. Zorgen sociale media ervoor dat bijkomende groepen in de samenleving kwetsbaar worden voor sociale of digitale uitsluiting? Is het mogelijk om andere of bijkomende risicofactoren voor exclusie van sociale media te onderscheiden? Hoe kunnen we de invloed van sociale media op het exclusierisico van mensen onderzoeken? Kan er met behulp van sociale media een manier gevonden worden om mensen meer digitaal en mogelijk ook sociaal in te sluiten? Het is mogelijk dat mensen of groepen in de samenleving niet geïnteresseerd zijn in het gebruik van ICT in se, maar dat ze wel van sociale media gebruik zouden willen maken om contacten te onderhouden met collega’s, vrienden, kennissen en familieleden. Voor deze mensen zouden sociale media dus eventueel een rol kunnen spelen om de drempel om ICT te gebruiken te verlagen en bijgevolg ook mogelijkheden te bieden voor digitale inclusie. Het is daarnaast ook mogelijk dat bepaalde mensen ingesloten zijn wat betreft het gebruik van ICT in het algemeen, maar niet noodzakelijk wat betreft het gebruik van sociale media in het bijzonder.

Het volledige rapport kan je downloaden in de academische community onder ‘reports’ door er het ‘download report’ icoon aan te klikken